Öz Bakım Becerileri

Zihinsel yetersizliği olan bireylerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için farklı ortamlarda öz bakım becerileri konusunda yaşama hazırlanmışalar gerekmektedir."Öz Bakım Becerileri"yle bu bilgi ve becerilerin kazandırılması amaçlamaktayız. Öz bakım becerileri, bireyin başkalarına bağımlı olmadan, gereksinimlerini karşılaması için gerekli olan becerileri içerir.

Öz bakım becerilerini kazanıma; çocuğun motor, dil, zihin ve duygu gelişimine bağlı olduğu için öğretim çalışmalarında zihinsel yetersizliği olan bireylerin her gelişim alanı bir bütün olarak ele almaktayız. Öz bakım becerilerinin kazandırılabilmesi için bireyin önceden gerçekleştirmesi gereken ön koşul becerileri vardır. Bunlar; büyük ve küçük kasların kullanımını gerektiren beceriler, el göz koordinasyonu, hareketleri
taklit etme, görsel dikkat, basit yönergeleri anlamadır.

Bu becerileri gerçekleştiren bireylerin öz bakım ve becerilerini öğrenmeleri daha kolay olacaktır. Bireylerin bu becerileri gerçekleştirme düzeylerini belirlemenin yanı sıra, öğretimi etkileyecek ön koşul becerilerin de değerlendirmekteyiz.Ayrıca, varsa bireyin başka yetersizlikleri (fiziksel, görsel vb. ) ile problem davranışları da dikkate alınmalı, buna göre planlama ve öğretim yapmayı ön görmekteyiz.

Öz bakım becerilerinin öğretiminde; ileri zincirleme, tersine zincirleme ve tüm beceri yöntemlerini kullanmaktayız. Bu yöntemlerin ortak yönü; öğretimde yardım türlerinin kullanılması, yardım düzeyinin yavaş yavaş azaltılması sonunda bireyin davranışı bağımsız olarak yapabilmesi ve öğrendiklerini farklı ortamlarda uygulayabilmesidir.

Zihinsel yetersizliği olan bireylerin, kendiliklerinden çevreden bilgi edinebilme ve bilgiyi genelleyebilme süreçlerinde güçlükleri vardır. Becerileri kazanmalarında daha fazla yönlendirilmeye, desteklenmeye, sürekli ve sistemli bir eğitime gereksinim duyarlar. Bu nedenle beceri kazandırma süreci; uzun süreli eğitim ve sık tekrar etmeyi gerektiren bir çalışmamız var.

Öz bakım becerilerinin öğretiminde; sözel ipucu, işaret ipucu, model olma ve fiziksel yardım ipuçları kullanmaktayız.

Sözel ipucu, model olma ve fiziksel yardım ipuçları ile bunların her birinin kendi içindeki basamaklarıyla ilgili ipuçları geri çekilirken bireyin özellikleri dikkate alınmalı ve ipuçları sistematik bir şekilde çekmekteyiz.

Zihinsel yetersizliği olan bireyler normal gelişim gösteren bireylere oranla daha sık başarısızlıkla karşı karşıya kalmaktadırlar. Bu nedenle eğitimlerinde; onları başarılı kılacak öğretim yöntemleri seçmekteyiz.

Bireyin başarılı olma girişimlerinin desteklenmesi ve pekiştirilmesinde, yeteneklerine ilişkin güvenlerinin artırılması, güdülenmelerinin yeterli ölçüde sağlanması gibi ögeleri dikkate alıyoruz. Böylece, bu bireylerin gerçekte başarabilecekleri düzeye ulaşmaları da sağlanmış oluyoruz.

Çok basamaklı becerilerin öğretiminde beceri, alt işlem basmaklarına ayırmaktayız. Bir beceriyi gerçekleştirebilmek için gerekli her bir bildirimin ayrıntılı olarak sıralanma yapıyoruz. Beceri basamakları belirlenirken bireysel farklılıkları (gelişim, yaşı, yetersizlikten etkilenme derecesi vb. ) göz önünde tutuyoruz. Gerektiğinde materyal uyarlamasını kullanıyoruz.

Kurumda kişisel bakım ve temizlik becerilerinden doğrudan öğretimi yapılamayacak olan; banyo yapma, sakal tıraşı dışındaki tuvalet becerileri, ped değiştirme becerilerinde ailenin aktif katılımının sağlanarak beceri öğretimi konusunda aileye eğitim ve gerektiğinde danışmanlık hizmeti vermekteyiz.

Tuvalet becerisinin öğretiminde bireyin; tuvalete kendi kendine gidebilmesi, temel giyinme ve soyunma becerilerini öğrenmesi için gerekli el becerilerine sahip olması, yüz ifadesiyle, duruşuyla ve sözel olarak tuvalet gereksinimini ifade etmesi, ıslak ve kirli olmaktan hoşnutsuzluk duyması, en azından 5 dakika oturur durumda kalabilmesi, tuvalet becerisiyle ilgili basit emirleri anlaması, problem davranışının olmaması tuvalet becerisinin öğretimini büyük ölçüde kolaylaştıracaktır. 

Tuvalet becerisi aile ile birlikte yürütüp , öncelikle kuruluk kaydı tutularak kuruluk süresi belirleyip  ardından gündüz tuvalet kontrolü kazandırıyoruz. Gündüz tuvalet kontrolü kazandırıldıktan sonra gece tuvalet kontrolüne geçmekteyiz.

Tuvalet öğretiminde bireyin giydiği giysilerini kolayca çıkarıp giyebileceği türden olmasına, tuvaletin her birey için kullanışlı ve vücuduna uygun ölçülerde olmasına dikkat etmekteyiz. Bunların dışında; tuvaletin türü, sifon zincirinin uzunluğu, tuvalet kağıdının yeri vb.leri bireylerin özelliklerine göre ayarlanmasına dikkat ediyoruz.

Giyinme becerilerinin öğretimi yapılırken her bir beceri ayrı ayrı çalışmkatayız. Örneğin; pantolon, ayakkabı, gömlek, ceket giyme ve çıkarma becerileri; düğme ilikleme, fermuar kapatma, çıt çıt kapatma, ayakkabı bağcıklarını bağlama gibi becerilerden ayrı olarak ele almaktayız.

Giyinme becerilerinde her zaman çıkarma becerisinin öğretimi öncelikle yapıp daha sonra giyinme becerisini öğretmekteyiz.

Öğretim ortamı, bireyin etkileşimde bulunduğu ve öğretme öğrenme etkinliklerinin meydana geldiği çevredir. Psikolojik, sosyal ve fiziksel boyutları volan bu çevrenin, eğitim etkinliklerine uygun olarak düzenlenmesi için yardımcı olmaktayız.

Bazı öz bakım becerilerinin öğretiminde ( tırnak kesme, tuvalet becerisi gibi ) birden fazla öğretim çeşitimiz bulunmaktadır.

Öz bakım becerilerinin öğretimi gerekli araç ve gereçlerin bulunduğu (lavabo, mutfak araç gereçleri, kişisel temizlik malzemeleri, giysi dolapları gibi malzemelerin bulunduğu) ortamlarda gerçekleştirmekteyiz.

Zihinsel yetersizliği olan bireyleri eğitim sürecinde sürekli değerlendirerek gereksinimlerine göre gerekli program değişikliklerine ve ortam düzenlemelerine dikkat ediyoruz.

Zihinsel yetersizliği olan bireylerin öz bakım becerilerini evde ve diğer ortamlarda pekiştirmek amacıyla öğretim sürecinde ailenin çalışmalara katılımı sağlayıp  aile eğitim programı hazırlıyoruz.

Bireyin yemek yeme becerilerini kazanabilmesi için birtakım ön koşul becerilere sahip olması gerekir. Bunlar; sandalyede oturduğunda dengesini sağlama, ağız fonksiyonlarını yerine getirme (emme, dil hareketleri, ısırma, ağız kapama, yutma), yemek yemeyle ilgili basit yönergeleri anlama, hareketleri taklit edebilme, nesneleri tutup bırakabilme, baş kontrolü ve el göz koordinasyonu vb. yeterliliklere sahip olmadır.

Bu ön koşul becerilere ne ölçüde sahip olduğu belirlendikten sonra ön koşul becerilerden başlayarak öncelikle hangi becerinin öğretileceğine karar verip eğitime başlıyoruz.

Doğal ortamda yapılan öğretim daha kalıcı olduğu ve genellenebildiği için yemek yeme becerileri öğretiminin yemekhanede/mutfakta yapılması daha uygundur. Öğretimin daha etkili olabilmesi için yemek yeme becerilerinin öğretiminin bireyin uygun zamanlarında yapılmasına özen göstermekteyiz.

Yemek yeme becerilerinin öğretiminde kullanılacak masa ve sandalyenin, bireyin fiziksel özelliklerine uygun olmasına; kaşık, çatal, bardak vb. araçların büyüklüklerinin bireyin eline, ağzına uygun olmasına özen gösteriyoruz. Ayrıca bireyin başka yetersizlikleri varsa bu yetersizliklerin onun yemek yeme davranışını ne derece engellediği tespit edilerek öğretim plan hazırlayıp, ortam ve araç-gereç düzenlemesi buna göre yapıyoruz.